Sarah Friedland over haar debuutfilm 'Familiar Touch'
Het weergeven van veroudering en afnemende mentale scherpte is bijna een sub-genre op zich geworden (denk maar aan The Father met Anthony Hopkins van een aantal jaren geleden, of Supernova met Colin Firth en Stanley Tucci.) Sarah Friedlands Familiar Touch voelt niettemin als iets heel anders aan, omdat het de conventies van lineaire achteruitgang vermijdt en steevast geworteld blijft in de lichamelijke ervaring van de hoofdpersoon: Ruth Goldman, gespeeld door een inspirerende Kathleen Chalfant, een ervaren veteraan van zowel het toneel (Wit) als het witte doek. De film bevaart geen onbekend vaarwater dus, maar heeft wel een frisse wind in de zeilen. Maar wie is deze debuterende regisseur met haar unieke stem?
Een aantal dagen voordat haar film in de bloemetjes werd gezet op het Filmfestival van Venetië - en ze met maar liefst drie prestigieuze prijzen naar huis ging - werd Friedland geïnterviewd door Filmmakermagazine. Lees hieronder wat ze te vertellen had over Familiar Touch, haar werkwijze, haar inspiratiebronnen en haar ideeën.
''Veel films over ouder worden waren naar mijn mening erg infantiliserend en problematisch, omdat ze ouderen afschilderden als mensen zonder seksualiteit of als mensen wier seksualiteit een grap was.''
Q: Wanneer had je door dat je een manier had om deze specifieke ervaring in beeld te brengen?
Sarah Friedland: ''Ik ben ongeveer 10 jaar geleden als student begonnen met het schrijven van het script. Het eerste concept leek meer op een bewegingspartituur. Het is geschreven in scenarioformaat, maar leest bijna als een beschrijving van Ruths bewegingen, [beginnend in] haar huis waar ze tientallen jaren heeft gewoond – waarbij ik me voorstel hoe ze voor de laatste keer door die ruimte beweegt, haar bewegingspatronen in haar nieuwe huis, het verzorgingstehuis, en kijkend naar die verandering in ritme, routine en lichamelijkheid. Daarna heb ik het lange tijd opzij gelegd, ben ik afgestudeerd, ben ik gaan werken in de productie voor andere filmmakers en ben ik parttime gaan werken als verzorger van ouderen, met name kunstenaars en creatievelingen met geheugenverlies. Ik reageerde op een advertentie voor een beeldhouwer met dementie, die iemand nodig had als assistent van de kunstenaar en verzorger.
Ik heb zoveel geleerd over onze identiteit als mensen in het algemeen. Vele van de mensen die ik heb verzorgd, zagen mij niet als jonger dan zijzelf. Ze behandelden me als een gelijke, soms als een vriendin, anderen als een vriendin of assistente. Het viel me op hoe flexibel leeftijdsidentiteit eigenlijk is – niet alleen voor ouderen en mensen met geheugenverlies, maar voor ons allemaal. Dat inzicht was voor mij een belangrijk keerpunt in het schrijven: het besef dat Ruth niet alleen 80 zou zijn, maar alle Ruths die ze op verschillende leeftijden was geweest. Ik wilde dat in haar karakter laten doordringen, niet door middel van flashbacks of breuken in de tijd, maar door middel van het acteerspel.
Rond dezelfde tijd merkte ik ook hoe veel oudere vrouwen in mijn omgeving nog steeds seksueel en sensueel waren. Veel films over ouder worden waren naar mijn mening erg infantiliserend en problematisch, omdat ze ouderen afschilderden als mensen zonder seksualiteit of als mensen wier seksualiteit een grap was. Ik denk dat het een samenloop was van al deze inzichten gedurende een periode van 13 jaar.''
''Wat veel mensen niet weten over ervaringen met geheugenverlies, is dat voor veel mensen de andere zintuigen juist intenser worden naarmate hun cognitieve vermogens achteruitgaan.''
Q: Chalfant heeft zo'n levendige aanwezigheid op het scherm, bruisend van natuurlijke spontaniteit. Wat kwam er kijken bij de samenwerking om Ruth neer te zetten?
Sarah Friedland: ''Met haar werken is een van de mooiste geschenken in mijn leven geweest. Ik bedoel, dit is de eerste keer dat ik een professionele cast regisseer. Ze is zo aanwezig en nieuwsgierig en gedetailleerd en werkt zo goed samen. Ik was best nerveus omdat ik nog niet zo veel met dialogen had gewerkt en omdat ik een script had geschreven dat niet zoveel dialogen bevat in vergelijking met een gemiddelde film, maar ook veel meer verhalend is dan de bewegingsgerichte kortfilms die ik in het verleden heb gemaakt. Ik ontdekte dat we – deels, denk ik, omdat Kathy al lang samenwerkt met choreografen als Yvonne Rainer en Pam Tanowitz – echt konden praten over Ruth in haar lichaam. Dat is misschien een deel van het gevoel van aanwezigheid. We dachten aan Ruth als iemand van alle leeftijden en tegelijkertijd geen leeftijd, maar dat was niet iets wat ik van tevoren had voorgeschreven, dus Kathy verraste me echt. Er waren aanwijzingen in het script over wanneer een meer ondeugende, kindse versie van Ruth tevoorschijn zou komen en wanneer [ze] een professionele jonge vrouw zou zijn, maar toch was dat bewust heel open gelaten. Kathy speelde en experimenteerde op de set.''
Q: Hoe heb je een audiovisuele taal ontwikkeld om de ervaringen van haar personage uit te drukken? Veel soortgelijke films doen dat door middel van een dramatische neergang.
Sarah Friedland: ''Het idee dat voor ons de basis vormde voor de beeldtaal, was dat we Ruths betekenisgeving wilden vastleggen, niet alleen in de zintuiglijke ervaring die ze heeft, maar letterlijk hoe ze de wereld en zichzelf begrijpt via haar lichaam. Een van de manieren waarop het soort film dat je beschreef - zonder namen te noemen - dit meestal in beeld brengt, is dat het verhaal van verval grotendeels tot uiting komt door iemand uitsluitend te beschouwen vanuit zijn cognitieve zelf. Wanneer cognitieve vermogens veranderen of achteruitgaan, is de persoon dus niet langer zichzelf, en ik denk dat een deel van mijn choreografische achtergrond is dat ik erg geïnteresseerd ben in personages en het zelfbewustzijn dat tot uiting komt door belichaming en door andere zintuigen. Wat veel mensen niet weten over ervaringen met geheugenverlies, is dat voor veel mensen de andere zintuigen juist intenser worden naarmate hun cognitieve vermogens achteruitgaan – tast, smaak, reuk, ervaringen van lichaamstaal en houding worden allemaal versterkt. We wilden dus Ruths perspectief creëren, niet via haar oculaire perspectief – er zijn slechts twee letterlijke POV-shots in de film – maar via haar belichaamde perspectief, en een visuele taal ontwikkelen om Ruth vast te leggen via haar aanraking, gebaren en geluidservaringen. Dat betekende veel statische shots, waardoor we ons echt konden concentreren op de kleine details van haar lichaam. Deze statische scènes zorgen ervoor dat niet-dansachtige bewegingen levendiger en duidelijker worden in hun bewegingspatroon.''
''Ik vind de manier waarop we oudere vrouwen deze schattigheid toeschrijven zo seksistisch en infantiliserend. Ik wilde de continuïteit van Ruths kracht en haar zelfexpressie laten zien.''
Q: Ruth is gewend om een zekere autoriteit uit te oefenen ten opzichte van anderen. Was die leidende eigenschap altijd een belangrijk onderdeel van het personage?
Sarah Friedland: ''Ja, absoluut. Er zijn een paar dingen die ik daarover kwijt wil. Ik dacht aan het stereotype van de kleine oude dame en schattige oma's, en hoezeer de oudere vrouwen in mijn leven niet in dat stereotiepe beeld passen. Ik dacht met name aan de vrouwen die nu op leeftijd komen, waaronder enkele kunstenaars voor wie ik heb gewerkt, [die] deel uitmaakten van deze golf van feministische vrouwen die hun jonge volwassen leven hebben gestreden voor onafhankelijkheid, zeggenschap en macht. Ik probeerde me voor te stellen hoe het voor die generatie vrouwen was om vervolgens – vanwege de leeftijdsdiscriminatie in onze samenleving en de manier waarop onze zorginfrastructuur is opgezet – een verlies van autonomie en zeggenschap te ervaren. Hoe moet dat zijn voor deze generatie vrouwen voor wie onafhankelijkheid niet vanzelfsprekend was? Hoe is hun ervaring zelf en wie zorgt er voor hen?
Een van de dingen die ik als zorgverlener ontdekte, was dat we allemaal op verschillende manieren onze eigenheid en autonomie willen uiten. Ook al hadden mijn cliënten zorg nodig om in een sociale wereld te kunnen functioneren en hun dag door te komen, was ik erg ontroerd door de kleine manieren waarop ze toch hun autonomie en onafhankelijkheid uitten. Voor een vrouw voor wie ik werkte, was het bijvoorbeeld ontzettend belangrijk om elke dag haar kleding uit te zoeken. In die keuze vond ze haar eigenheid. Voor een andere kunstenaar voor wie ik werkte, was het heel belangrijk om haar eigen boodschappenlijstje te maken en zelf alle groenten uit te zoeken. Al deze mensen komen terug in Ruth. Ik wilde de continuïteit van deze volwassenen weergeven in plaats van hun achteruitgang. En op persoonlijk vlak: mijn beide grootmoeders zijn autoritaire, bazige, scherpzinnige vrouwen! Ik vind de manier waarop we oudere vrouwen deze schattigheid toeschrijven zo seksistisch en infantiliserend. Ik wilde de continuïteit van Ruths kracht en haar zelfexpressie laten zien, omdat dat is wat ik heb ervaren bij oudere vrouwen die dicht bij me staan.''
Q: Hoe kwam je op het idee van een soundscape die Ruths gevoelens en gemoedstoestand van moment tot moment kon volgen?
Sarah Friedland: ''Het geluidsontwerp werd in het script opgenomen: er zou geen muziek zijn en we zouden de wereld horen zoals Ruth die hoort. Het eerste onderdeel daarvan was het bedenken van de overgang van het geluidslandschap van haar huis naar dat van haar nieuwe huis, het verzorgingstehuis. Ik werkte samen met een geweldige geluidsontwerper, Eli Cohn, en een van de dingen waar we het over hadden, was de verhoogde gevoeligheid die veel mensen met geheugenverlies hebben. Maar meer nog, wanneer mensen ouder worden, verschuift de geluidsbalans. Mensen hebben meer moeite om onderscheid te maken tussen geluiden die dichtbij en ver weg zijn, en die lijken een beetje in elkaar over te lopen. Dus begonnen we na te denken over hoe Ruth dit van moment tot moment ervaart. Naarmate andere, jongere Ruths in het heden verschijnen, kwamen ook geluiden uit die ervaringen naar voren.''
Q: Heb je al een idee over de film die je hierna wilt maken?
Sarah Friedland: ''Ik heb de rechten gekocht op een roman die ik momenteel aan het bewerken ben. Ik kan nog niet zeggen wat het is, maar ik kan wel zeggen dat het een voortzetting is van mijn werk waarin ik een op beweging gebaseerde manier van filmen vertaal naar een verhaal. Het is een soort voortzetting van een video-installatie die ik heb gemaakt, genaamd Crowds, maar dan in een meer verhalende vorm. Deze gaat niet over ouder worden, maar blijft kijken naar politieke en persoonlijke ervaringen door middel van bewegingspatronen. Ik blijf dan ook een choreograaf in hart en nieren.''
Bron: Filmmakermagazine, editie: Directors, Festivals & Events, Interviews, Screenwriters, auteur: Nicolas Rapold, 13 september 2024, URL: https://filmmakermagazine.com/127242-interview-sarah-friedland-familiar…;
Synopsis
Familiar Touch speelt in Cinema ZED vanaf 20 augustus! Koop hier alvast je ticket.
Synopsis:
De 80-jarige Ruth, een charmante, gepensioneerde kok met nog een overvloed aan levenslust, raakt af en toe in de war. Hoewel de foutjes klein en onschuldig lijken, lukt het haar niet meer om volgens een comfortabele routine te leven. Wanneer haar zoon aanbelt om met haar te dineren, verwart ze hem met een aanbidder. Hun 'date' brengt hen naar een verpleeghuis, waarvan Ruth zich niet herinnert dat ze het zelf heeft uitgekozen. Terwijl ze met de steun van de verzorgers terug leert aarden in haar eigen lichaam, begint haar geest aan een geheel eigen reis.
Gerelateerde films
